Pembagian Harta Bersama Pasangan Nikah Siri Yang Bercerai Dalam Pandangan Fikh Islam

Author


Zahidin Z(1Mail), M.Ilham Muchtar(2), Rapung R(3),
(1) Universitas Malikussaleh,
(2) ,
(3) ,

Mail Corresponding Author
Article Analytic
  [File Size: 609KB]  Language: en
Available online: 2025-01-17  |  Published : 2025-01-17
Copyright (c) 2025 Zahidin Z, M.Ilham Muchtar, Rapung R
Article can trace at:

Article Metrics

Abstract Views: 94 times PDF Downloaded: 53 times

Abstract


Unregistered marriage (nikah siri), while considered valid under Islamic law if the essential requirements and pillars are fulfilled, often creates various legal and social issues in Indonesia due to the absence of official documentation. This thesis aims to analyze the rights of spouses in unregistered marriages and the provisions for the division of joint property upon divorce from the perspective of Islamic jurisprudence (fiqh). The study employs a library research approach by examining classical fiqh texts, Islamic legal literature, and relevant regulations.The findings reveal that the rights of spouses in unregistered marriages under Islamic law include maintenance (nafkah), affection, and protection. However, the implementation of these rights is often hindered by the lack of state legal recognition. Regarding the division of joint property, Islamic jurisprudence provides flexibility to resolve conflicts through reconciliation (?ul?) or justice principles based on each spouses contribution. Nevertheless, the absence of marriage registration places women and children in vulnerable positions, particularly in accessing legal rights such as inheritance, maintenance, and protection after divorce. This study concludes that marriage registration is essential for better legal protection, especially for women and children. It also recommends raising public awareness about the importance of marriage registration and the role of the government and religious institutions in providing legal solutions for unregistered marriages.


Keywords


Unregistered marriage, joint property, divorce, Islamic jurisprudence, spousal rights.

References


Al-Quran & Terjemahan, Kementerian Agama RI, (Jakarta: Lajnah Pentashihan Mushaf Al-Qur'an, 2022).

Abu Bakr bin Ali bin Muhammad al-Hadadi al-Hanafi, al-Jawharat al-Nayyira 'ala Mukhtasar al-Quduri, Juz 2 (Cet. I; Mesir: al-Matbaah al-khoiriyah, 1322)

Abu Daud Sulaiman bin al-Asyats, Sunan Abi Daud, Juz 2 (Bairut: Maktabah al-Isriyah, 1431)

Dr. Abdullah Khudair Hamad, al-Kifayah fi al-Tafsir bil Ma'thur wa al-Dirayah, Juz 5, (Cet.I; Beirut: Dar al-Qolam, 2017).

Ibrahim Bin Hilal Al-Anzi, "Talak : Sebab, Konsukeunsi dan Cara Menanggulanginya", https://www.al-jazirah.com/2009/20090410/rj1.htm, 2009, Diakses pada tanggal 2 September 2023, 10:09.

Muhammad Syarif, "Dampak Perceraian Terhadap Psikologis, Emosional dan Mental Anak Dalam Perpektif Hukum Islam ", Syariah: Joutnal Islamic law , Vol.4 No.2, 2022.

Resty Humairah, Dampak Percerain Terhadap Kondisi Psikologis Keluarga, Skripsi, (Banda Aceh: UIN ar-Raniry Darussalam Banda Aceh, 2016) .

Siti Ummu Adillah Analisis Hukum Terhadap Faktor-Faktor Yang Melatarbelakangi Terjadinya Nikah Siri Dan Dampaknya Terhadap Perempuan (istri) Dan Anak-Anak Jurnal Dinamika Hukum Vol. 11, Edisi Khusus Februari 2011, h. 107.

Tajuddin Abdul Wahab, al-Asybah Wa al-Nadzair, Juz 2, (Beirut: Dar al-Kutub al-Alamiyah,1991), h. 307.

Abdul Wahab Khallaf. Pendahuluan Usul Fikih (Jakarta: Rineka Cipta. 2005),

Abdul Wahab Khallaf, Ilmu Ushul Fiqh (Mesir: Maktabah al-Dakwal al-Islamiyah-sabab al-Azhar,).

Abdul Wahab, Ahkam al-Ahwal al-Syakhsiyyah Fii Syariati al-Islam, Cet,II (Kairo: Dar al-Kutub al-Misriyyah, 1938M ).

Abdullah bin Muhammad bin at-Thoyar, Fiqh al-Muyassar, Juz 5 (Cet.V; KSA: Madaru al-Wathon Li an-Nasyr, 2011).

Abdurrahman bin Nashir, Taysir al-Karim al-Rahman Fii Tafsir Kalam al-Mannan, ( Beirut: Dar Ibnu Jazm, 2019).

Abdurrahman bin Shalih, Al-Qawa?id wa al-?awabi? al-Fiqhiyyah al-Muta?ammanah li al-Taysir, Juz I (Madinah al-Munawwarah: Imadat al-Baht al-Ilmi bi al-Jamiah al-Islamiyyah, 2003).

Abu Abdillah Muhammad Bin Ismail, Shahih al-Bukhari, Juz 1 (cet. V; Damaskus: Dar Ibnu Katsir, 1993 M).

Abu al-Barkat Abdullah bin Ahmad an-Nasafi, Kanzu ad-Daqaiq ( Cet.II; Beirut: Dar al-Bashair al-Islamiyah, 2011 ).

Abu Bakr bin Masud al-Kasani, Badaiu ash-Shanai fii Tartib asy-Syarai, Juz 2 (cet.I; Mesir: Dar Kutub Alamiyah, 1327).

Abu Husain bin Hajjaj, Shahih al-Muslim, Juz VI (Turki: Dar Tiba'ah al-Amirah, 1916).

Abu Isa at-Tarmidzi ,Sunan at-Tarmidzi, Juz III (Beirut: Dar al-Gharb al-Islami, 1996), Cet I.

Abu Isa Muhammad bin Isa at-Tarmidzi, al-Jamik al-Kabir, Juz 2 (Cet.I; Beirut: Dar al-Gharib al-Islami, 1996).

Abu Malik Kamal bin al-Sayid Salim, Shahih Fikh al-Sunnah, Juz III (Mesir: Maktabak al-Taufiqiyyah, 2003).

Abu Muhammad abdillah bin wahb bin Muslim, Muwatta Abdillah bin Wahb (Cet.II; Damam: Dar Ibnu al-Jauzi, 1999).

Abu Nashr Ismail , al-Sihah Taju al-Lugah Wa Sihah al-Arabiyyah , Juz 1 (Cet. IV; Beirut: Dar Ilmi li al-Malayin, 1987).

Addin Daniar syamdan dan Djumadi Purwoatmadju, " Aspek Hukum Perkawinan Siri Dan Akibat Hukumnya ", Jurnal Notatius , Vol.12 No.1, 2019.

Ahmad Sabiq, "Menyibak Harta Gono Gini", Harta Gono-gini dalam Islam KonsultasiSyariah.com, 2012, Diakses pada tanggal 15 Agustus 2024, 17;42

Ali Hasaballah, Ushul al-Tasyri al-Islami (Kairo-Mesir: Dar al-Maarif, 1976).

Ang Rijal Amin, " Pembagian Harta Bersama", Pembagian Harta Bersama | Oleh : Ang Rijal Amin, S.H. (29/7) - Direktorat Jenderal Badan Peradilan Agama (mahkamahagung.go.id), 2012, Diakses pada tanggal 22 Agustus 2024, 19:02.

Arsilliya Rifda Pembagian Harta gono-gini (harta bersama) dalam perspektif hukum islam dan hukum positif, skripsi, ( Jakarta: UIN Syarif Hidayatullah, 2019).

Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa, Kementerian Pendidikan, Kebudayaan, Riset, dan Teknologi Republik Indonesia, KBBI Daring, 2016, https://kbbi.kemdikbud.go.id/entri/cerai, diakses pada tanggal 29 Juli 2023.

Badaruddin Muhammad bin Abdillah, al-Mantsur fi Qowaidh al-Fiqhiyah, Juz 2 (cet.II; Kuwait: Wizaroh al-Awqofa al-Kuwaitiyyah, 1985).

bnu Majah Abu Abdillah, Sunan Ibnu Majah, Juz I (Mesir: Dar Ihya al-Kutub al-Arabiyyah, 2010).

Burhanuddin, Menjawab Semua Pertanyaan Tentang Nikah Siri, (Yogyakarta: Tim Pustaka Yustisia, 2012).

Dedi Junaidi, Keluarga Sakinah Pembinaan dan Pelestariannya (cet I; Jakarta: Akademika Presindo, 2007).

Dinda Ediningsih Dwi Utami dan Taufik Yahya, " Akibat Hukum Nikah Siri Terhadap Hak Anak dan Istri Ditinjau Dari Kompilasi Hukum Islam", Zaakeen: Journal Of Civi and Bussines Llaw l , Vol.3 No.2, Juni 2022.

El Nino, Pengertian Fikih Dalam Islam Dan Macam-Macamnya, https://mengajiislam. com/pengertian-fiqih-dalam-islam-dan-macam-macamnya/. Diakses pada tanggal 30 Agustus 2023.

Evi Juniarti, Hukum Harta Bersama Ditinjau Dari Perspektif Undang-Undang Perkawinan dan KUH Perdata , De Jure, Vol.17, No.4 , 2017,

Hamzah Muhammad Qosim, Manar al-Qari Syarah Mukhtashar Sahih al-Bukhari, Juz 5 (Damaskus: al-Jumhuriyyah al-Arabiyyah al-Suriah, 1990M )

Happy Susanto, Nikah Siri Apa Untungnya,( Jakarta: Visimedia, 2007).

Herian Sani, Problematika Nikah siri (Analisis Urgensi Pencatatan Perkawinan Persfektif Ushul Fiqh), Jurnal Samora, Vol.1, No.1, 2023.

Ishaq bin Manshur bin Bahram, Masail al-Imam Ahmad wa Ishaq Rohuyah, Juz 4 (cet.1; Madinah: Imadah Bahtsil Ilmi, 2002).

Isma Hayati Daulay. Hadis Dan Urgensinya Dalam Pendidikan. Jurnal for Islamic Studies. (Vol. 6, No. 1, 2023) .

Ismail bin Umar, Tafsir al-Quran al-Adzim, Juz 2 (Cet,II Mesir: Dar Thoyyibah Li al-Nasyr wa at-Tauziq, 1999H).

Juraeri Tahir, Faktor-Faktor Penyebab Terjadinya Nikah Siri Di Sulawesi Barat, Jurnal Diskursus Islam, Vol. 05, No. 2 Agustus 2017.

Khalil bin Ishak bin Musa, at-Taudih Fii Syarhi Mukhtasor Ibnu al-Hajib, Juz 3 (cet. 1; Maroko: Najeebawaih, 2008).

Kharisudin, " NIKAH SIRI DALAM PERSPEKTIF KOMPILASI HUKUM ISLAM DAN UNDANG-UNDANG PERKAWINAN INDONESIA", Jurnal Perpektif, Vol.26 No.1, Januari 2021.

Konfrensi Islam Jeddah,Majalah Majma' al-Fiqh al-Islami at-tabi' li-Munazzamat al-Mu'tamar al-Islami bi-Jiddah, Juz XI (Maktabah Syamilah,2011).

Lajnah Fatawa Bii al-Syabkah al-Islamiyah, Fatawa al-Syabkah al-Islamiyah, Juz XIII (Riyadh: Maktabah Syamilah, 2010).

Lilik Fauziah Pembagian harta bersama pasangan nikah siri yang bercerai: Studi kasus di Desa Bluru Kidul, Kecamatan Sidoarjo, Kabupaten Sidoarjo, Jawa Timur, skripsi, ( Malang: UIN Maulana Malik Ibrahim, 2011).

M Yusuf Dampak Nikah siri Terhadap Perilaku Keluarga Jurnal AT-TAUJIH, Vol.2 no.2,Juli-Desember 2019.

Mahmud Abdurrahman ,Mujam al-Mustalahat wa al-Fadzh al-Fiqhiyyah, Juz II (Mesir: Dar al-Fadilah, 1999).

Malik bin Anas, al-Muwatta , Juz 2 (Libanon; Dar Ihyar Taratsil Arabiy, 1985).

Mualimin Muhammad Sahid, " Shar'iyyat al-mal al-mushtarak bayna al-zawjayn f? al-fiqh al-Islami wa al-qanun al-Malizi", Malaysian Journal and law , Vol.4 2016.

Mualimin Muhammad Sahid, " Shar'iyyat al-m?l al-mushtarak bayna al-zawjayn f? al-fiqh al-Isl?m? wa al-q?n?n al-M?l?z?", Malaysian Journal and law , Vol.4 2016, h.5

Muh.Amin Dali, Hukum Harta Bersama Dalam Nikah Siri, Journal Umgo, Vol.1, No.2, 2021.

Muhammad Adami, Isbat Nikah: Perkawinan Siri dan Harta Bersama, At-Tafahum: Jurnal Of Islamic Law, Vol.1, No.2, Juli-Desember 2017.

Muhammad Bin Isa Bin Sawrah, Sunanu Al-Tarmidzi, Juz III, (Cet.II, Mesir: Syirkah Maktabah )

Muhammad bin Mukrim, Lisanul Arab, Juz I (Cet.III; Beirut:Dar Shodir, 1993M),

Muhammad bin Muslim bin Abdillah, al-Nasikh Wa al-Mansukh Wa Tanzilil Quran Bii al-Makkah Wa al-Madinah, (Cet.III; Beirut: Muassah al-Risalah, 1998).

Muhammad Hasan Abdul al-Ghaffar,Taysir Usulul al-Fikh lilmubtadiin, Juz XXI (Maktabah as-Syamilah, 2011).

Muhammad Hasby Ash-Shiddiqy, Pengantar hukum Islam (Jakarta: Bulan Bintang, 1994)

Muhammad Muad Mustafa al-Khan, al-Qathi wa al-Dzanni fi al-Tsubut wa al-Dalalti Inda al-Ushuliyin (Damaskus: Dar al-Kalam al-Thayib, 2007).

Muhammad Sari, Fiqh dan ushul Fiqh, (Serang: A-Empat, 2021).

Muhammad Zainuddin. Ijma dan Qiyas sebagai Sumber Hukum dalam Ekonomi Syariah. Jurnal Pemikiran Syariah dan Hukum (Vol. 6, No. 2, 2022).

Musthafa Luthfi , Nikaha Sirri , (Cet. I; Surakarta: Wacana Ilmiah Press, 2010).

Nukhbah Min Asatidzah at-Tafsir, at-Tafsir al-Muyassar, (Cet.I , saudi: Mujamma' al-Malik Fahd li-Tiba'ati al-Mushaf ash-Sharif, 2009).

Nurul Nofiyanti Akibat Hukum Perkawinan Siri (Tidak Di Catat) Terhadap Kedudukan Harta Bersama Di Tinjau Dari Hukum Islam dan Undang-Undang Perkawinan, Skripsi, Makassar: UIN Alaudin, (2016).

Nurul Nofiyanti Akibat Hukum Perkawinan Siri (Tidak Di Catat) Terhadap Kedudukan Harta Bersama Di Tinjau Dari Hukum Islam dan Undang-Undang Perkawinan, skripsi ( Makassar: UIN Alaudin, 2016).

Rapung al-Bugisi, al-Mulakhas fii Usulul al-Fikh, (Cet.I, Makassar: Lpp Unismuh Makassar 2001),

Rohidin, Pengantar Hukum Islam, dari Semenanjung Arabia hingga Indonesia. (Yogyakarta: Lintang Rasi Aksara Books, 2016)

Rohidin, pengantar hukum Islam, dari semenanjung arabia hingga Indonesia.

Ruf'ah Abdullah, Fiqih Muamalah, (Serang: Media Madani, 2018).

Sholeh bin Ghanim bin Abdillah, Risalah fi Fiqh Muyassar, (Cet. I, KSA: Wizarat al-Shu'un al-Islamiyyah wa al-Awqaf wa al-Da'wah wa al-Irsyad,).

Siti Faizah, "Dualisme Hukum Islam Di Indonesia Tentang Nikah Siri", Istidal Jurnal Studi Hukum Islam, Vol.1 No.1, Januari-Juni 2014.

Siti Ummu Adillah Analisis Hukum Terhadap Faktor-Faktor Yang Melatarbelakangi Terjadinya Nikah Siri Dan Dampaknya Terhadap Perempuan (istri) Dan Anak-Anak Jurnal Dinamika Hukum Vol. 11, Edisi Khusus Februari 2011.

Suci Novianti ANALISIS FAKTOR PENYEBAB TERJADINYA NIKAH SIRI DI INDONESIA Universitas Singaperbangsa Karawang 2022.

Suharsini Arikunto, Metode Penelitan dan Pendekaran Praktek, (Jakarta: Kencana Penada Media, 1998).

Syaikhul Islam Ahmad bin at-Taimiyah, Majmu al-Fatawa, Juz 32 (Madinah: Majma' al-Malik Fahd li-Tiba?at al-Mus?af al-Sharif, 2004).

Uswatun Hasanah dan Chitra Lattifani, Kajian Pembagian Harta Gono-Gini Menurut KHI, Journal of Science and Social Research Vol.1, No.2, 2018.

Wahbah Al-zuhaili, Al-Tafsir Al-munir Fii Al-Aqidah Wa Al-Syariah Wa Al-Manhaj, Juz II (Cet.I; Suria: Daarul Fikri, 1991).

Wahbah Al-Zuhaili, al-Wajiz fi Ushul al-Fiqh (Baerut: Dar al-Fikr al-Muashir, 1999); Lihat juga Abdul Wahab Khalaf, Ilm Ushul al-Fiqh wa Khalashat tarikh Tasyri, (Mesir: Mathbaah al-madaniy, 1375)

Walid Mohamed Abdelrahman , Muhamad Mustakim bin Abd Halim, " Pengertian Harta Sepencarian Suami Isteri; Syarat-syarat dan Prinsipnya", Jurnal Pengurusan dan penyelidakan fatwa, Vol. 24 No.2, Spesial Edition,


Refbacks

  • There are currently no refbacks.

Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License.